Motywy literackie na maturze z języka polskiego

Tak zwane “pytania o motywy literackie” to znaczna większość pytań na maturze ustnej z języka polskiego. Wyróżnia się trzy grupy pytań na maturze ustnej z języka polskiego:

1) zadania oparte na tekstach literackich (tzw.”pytania z literatury”),
2) zadania z zakresu kształcenia językowego (tzw. “pytania z języka”),
3) zadania oparte ta tekstach ikonicznych (tzw. „pytania z obrazkami”).

Niemal wszystkie zadania z pierwszej grupy, znaczna większość zadań z trzeciej grupy, a także wiele pytań  z drugiej grupy (te z nich, które wymagają nawiązań do tekstów kultury) opierają się o znajomość motywów literackich. Jest więc czymś oczywistym, że znajomość motywów literackich – potwierdzająca znajomość lektur szkolnych i innych tekstów kultury – to zdecydowanie najważniejszy element przygotowania się do matury ustnej z języka polskiego. Przygotowanie do “pytań o motywy” przydaje się zawsze także w czasie matury pisemnej. Uczeń piszący rozprawkę może ze skarbnicy motywów literackich zaczerpnąć wiele ciekawych argumentów, a merytoryczna argumentacja to ponad 50% możliwych do uzyskania punktów. Opierająca się o motywy literackie matura z polskiego to format egzaminacyjny wprowadzony w 2015 roku, szeroko krytykowany przez nauczycieli i uczniów właśnie za nadmierny nacisk na “motywy”.

Czym właściwie jest motyw literacki? Motyw, archetyp, topos

Zauważmy, że wyrażenie “pytania o motywy” umieszczamy w cudzysłowach. Jest tak dlatego, że znaczenie terminu „motyw” rozmija się z tym, które spotykamy w teorii literatury, Dla maturzystów „motyw” to każdy element treści dzieł, który może się w nich powtarzać – matka, anioł, drzewo, milczenie, książka, dom…

Maturzysta powinien jednak znać także właściwe znaczenie słowa “motyw”, a także pojęcia zbliżone – “archetyp” i “topos”. Zakłada to podstawa programowa, a pytania o archetypy i toposy dość często pojawiają się w pisemnych zadaniach testowych lub stanowią elementy treści zadań na maturze ustnej. Motyw to samodzielny element świata przedstawionego utworu, np. przedmiot, przeżycie, sytuacja. Topos to utrwalone w kulturze wyobrażenie, które wyraża jakąś wizję świata. Archetyp to utrwalony w zbiorowej podświadomości pierwotny wzorzec. Widzimy więc, że tzw. “pytania o motywy” najczęściej dotyczą nie motywów we właściwym znaczeniu, ale toposów.

Najważniejsze motywy literackie

Może zdarzyć się oczywiście, że uczeń będzie musiał odpowiadać na pytania dotyczące mniej znanych motywów (np. motyw milczenia, motyw anioła czy motyw antyutopii). Przygotowanie się do matury “z motywów” nie jest więc czymś łatwym. Przedstawiamy tu najważniejsze motywy, których dotyczy większość pytań:

– Apokalipsa,
– Arkadia,
– Artysta,
– Bunt,
– Cierpienie,
– Dom,
– Dworek,
– Dzieciństwo,
– Franciszkanizm,
– Historia,
– Katastrofa (katastrofizm),
– Kobieta,
– Konflikt pokoleń,
– Labirynt,
– Matka,
– Mesjasz i mesjanizm,
– Miasto,
– Mieszczaństwo,
– Miłość (w tym miłość i śmierć, miłość do ojczyzny, miłość romantyczna…),
– Młodość,
– Narcyz,
– Pieniądze,
– Podróż,
– Polacy,
– Praca,
– Przemiana (metamorfoza),
– Przyjaźń,
– Rodzina,
– Rycerz,
– Samotność,
– Sen,
– Starość,
– Śmierć (w tym dance macabre – taniec śmierci),
– Teatr świata (theatrum mundi),
– Tradycja,
– Vanitas (marność, przemijanie),
– Wesele,
– Wieś,
– Władza,
– Zbrodnia,
– Zdrada.